23 Mart 1972…
Bir imzanın mürekkebi kururken, aslında bir dönemin vicdanı da sınanıyordu.
Cevdet Sunay'ın önüne gelen dosya yalnızca üç genç insanın kaderi değildi; o dosya, devlet ile fikir arasındaki kadim çatışmanın belgesiydi.
O üç isim — Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan — yalnızca birey değildi; bir kuşağın itirazının, öfkesinin, hayalinin sembolüne dönüşmüştü.
Bu olayın siyasi yönü, aslında devletlerin refleksini gösteriyor.
İktidarlar çoğu zaman silahlı tehditten değil, düşünceden korkar.
Çünkü düşünce kurşunla durdurulamaz.
İdam sehpası, fiziki bir son olabilir; ama ideolojik bir başlangıç da olabilir.
Tarih boyunca idam edilenlerin bir kısmı, öldükten sonra daha güçlü bir politik figüre dönüşmüştür.
Çünkü ölüm, fikirleri susturmaz; çoğu zaman büyütür.
Bu kararın sosyolojik boyutuna baktığımız zaman daha derin olduğunu görmemek imkansızdır.
Toplumlar adalet duygusunun zedelendiği anları unutmaz.
Bir kuşak, idam edilenleri bir "mağduriyet hafızası" olarak taşır.
O hafıza, yıllar sonra bile siyaseti etkiler, gençliği etkiler, hatta dilimizi bile etkiler.
Bir toplumda gençlerin idam edilmesi, sadece üç kişinin ölümü değildir;
o toplumun geleceğe dair umutlarının tartışmaya açılmasıdır.
Bu olayın özgürlük boyutu ise daha evrenseldir.
Fikirle mücadele etmek yerine, fikri savunanı ortadan kaldırmak; aslında düşünceye karşı zayıflığın ilanıdır.
Özgürlük, yalnızca aynı fikirde olanların konuşabilmesi değildir.
Asıl özgürlük, karşıt düşüncenin de var olabilmesidir.
Çünkü demokrasi, yalnızca sandık değil; aynı zamanda fikirlerin yarışıdır.
Ve tarih bize şunu öğretmiştir:
İdam edilen bedenler toprağa girer,
ama idam edilen fikirler toprağın altından filiz verir.
Bugün hâlâ o üç isim tartışılıyorsa,
bu durum bize tek bir gerçeği gösterir:
Devletler güçle hükmedebilir,ama kalıcı olan her zaman düşüncedir.
Tarih zalimleri affetmez mi?
Belki.
Ama tarih daha çok şunu yapar:
Kimin korktuğunu, kimin konuştuğunu, kimin susturduğunu ve kimin susturulamadığını kaydeder.
Ve bazı isimler,
idam sehpasından iner,
ama hafızalardan asla indirilmez.
LEYLA YILDIZ ATAHAN