ABD ve İsrail, Tahran yönetiminin varoluşsal tehdit olarak gördüğü eylemlere doğrudan destek verdi. Ülkenin bütün bölgelerine yayılan protesto dalgasının ABD müdahalesine zemin hazırladığına dikkat çeken uzmanlar, İran'daki gelişmelerin Türkiye ve Orta Doğu'ya etkilerini Hurriyet.com.tr'ye değerlendirdi.
İran'da 15 günü geride bırakan eylemlerde sokaklar göstericilerle doldu. Riyaldeki sert değer kaybı ve ekonomik sorunlara tepki gösteren esnaf, büyük şehirlerde kepenk kapattı. Eylemler, başlangıçta küçük kitlelerin bir araya gelerek tepkilerini dile getirdiği gündüz gösterileriyken, kısa sürede rejime karşı bir isyan dalgasına dönüştü. Protestocular güvenlik görevlilerini öldürdü, polise ait binaları ateşe verdi ve devlet kurumlarını hedef aldı. Tahran yönetimi, göstericilere sert karşılık verdi. Ülkede çok sayıda protestocunun gözaltına alındığı ve yüzlerce kişinin öldürüldüğü öne sürüldü.
ABD ve İsrail, İran'da hükümetin düşmesi için devrede olduğunu gizlemiyor. ABD Başkanı Donald Trump, eylemlerin henüz ciddi bir boyut kazanmadığı ilk günlerinde, göstericilere müdahale edilmesi durumunda İran'a saldıracaklarını söylemişti. Trump, bugün yaptığı açıklamada ise İran'a karşı harekete geçebileceklerini bildirdi. Tahran, saldırıya uğraması durumunda ABD ve İsrail'e ait askeri ve ekonomik tesislerin meşru hedef olacağını duyurdu. İsrail'in bölgede; kendi güdümünde, zayıf ve bölünmüş ülkeler oluşturmaya çalıştığını belirten Prof. Dr. Ali Fuat Gökçe ve Dr. Çağatay Balcı, Hürriyet'e yaptığı açıklamalarda, Türkiye'nin bölgede olası bir savaş ve karışıklıktan doğrudan etkileneceğini kaydetti.
'BU PROTESTOLARI FARKLI KILAN TRUMP OLDU'
İran Araştırmaları Merkezi analisti Dr. Çağatay Balcı, protestolarla "Bu tür halk hareketleri İran'da tırnak içinde bir kronik sorun. Yani 1999'dan itibaren çeşitli periyotlarla bu tür halk hareketleri yaşandı" yorumunda bulundu.
Akademisyen isim "Örneğin 2009'da Ahmedinejad'ın kazandığı cumhurbaşkanlığı seçimi sürecinde yaşananlar bunun kat kat fazlasıydı. İşte o zaman yeşil hareketten bahsediyorduk. Örneğin 2017 ve sonrası, özellikle 2022'deki Mesha Emini gösterileri ve İran'ın gösterilere sert müdahalesi aslında alışılmamış bir durum değil İran açısından. Burada bu süreci istisnai kılan husus Trump'ın açıklamaları oldu." dedi.
ASKERİ MÜDAHALE OLASILIĞI
Prof. Dr. Ali Fuat Gökçe, ABD Başkanı Trump'ın açıklamalarının ciddi bir adım olduğunu bildirdi. Gökçe'ye göre, İran'daki gösterilerin şiddetlenmesi ve dış müdahale iddiaları, ABD'nin askeri seçenekleri devreye sokması için bir zemin oluşturuyor. Ancak Gökçe, bu müdahalenin geleneksel bir işgal ya da geniş çaplı bir kara harekatı şeklinde olmayacağı görüşünde.
ABD'nin İran'da askeri ve siyasi liderlere yönelik bir dizi operasyon düzenleyebileceğini söyleyen Gökçe, şu ifadeleri kullandı:
"ABD Başkanı Trump, İran'da ekonomi temelli başlayan gösterilerin dışarıdan müdahaleyle şiddetinin artması üzerine İran yönetimini uyararak göstericilere yönelik şiddetin artması durumunda müdahale edeceklerini açıkladı. Ve halen bununla ilgili ciddi askeri hazırlıklarının ve müdahale seçeneklerini üzerinde çalıştıklarını belirtti. ABD'nin İran'a askeri müdahale olasılığı yüksek. Müdahale şimdilik kara operasyonu şeklinde gerçekleşmez. Hava saldırıları, askeri ve siyasi liderler nezdinde suikast girişimleri, siber saldırılar şeklinde gerçekleşme ihtimali oldukça yüksek."
Öte yandan, Trump'ın açıklamalarına bakıldığında son 2 gündür müdahale seçeneğinin geri plana atıldığını belirten Balcı ise "Çünkü Trump'ın İranlı yetkililerin kendisiyle müzakere etmeye çalıştığına yönelik açıklaması da vardı. Dolayısıyla burada ben bir müdahale olasılığını açıkçası düşük görüyorum. Bunun bu gösterilerin nereye evrileceği ise aslında diğer geçmiş örneklere bakarak ortaya konması mümkün. Geçmiş örneklerde de yaklaşık bir aya varan bir süreç sonrasında gösteriler sönümleniyordu. Bu tip toplumsal hareketler sonrası İran'da bu sefer de aynısı olacağı kanaatindeyim." dedi.
İran'daki otoriter yapının dayanıklı olduğu görüşünü paylaşan Gökçe, ekonomik ve toplumsal sorunlar çözülmediği sürece rejimin uzun vadede halkın tepkisiyle karşılaşmaya devam edeceğini savundu. Tarihsel olarak otoriter rejimlerin eninde sonunda çöktüğünü belirten Gökçe, İran'da iç muhalefet güçlendikçe rejimin sarsılma ihtimalinin arttığını vurguladı.
İran'ın toplumsal hareketleri kısa vadede bastırmasının muhtemel olduğunu öne süren Gökçe, "Ancak uzun vadede ekonomik ve toplumsal sorunların çözülememesi halkı tekrar sokağa çıkaracaktır. Otoriter ve totaliter rejimler ne kadar uzun ayakta kalırsa kalsın eninde sonunda çöker. İç dinamikler güçlü oldukça, iç muhalefet güçlü oldukça içeriden çökme ihtimali yüksektir." diye konuştu.
Gökçe, iç dinamiklerin harekete geçmesi durumunda onların bağlantılı olduğu dış aktörlerin de mutlaka destek vereceğini kaydederek, "İran'da da bunun örneğini görebiliriz. İran halkı kendi başına rejim değişikliği yapabilir" diye ekledi.
İSRAİL VE ABD'NİN ROLÜ
12 Günlük Savaş'ta İran'ı hava saldırılarıyla hedef alan İsrail ve ABD, ülkedeki muhalefete doğrudan destek vermişti. İki ülkenin de karşılıklı ağır kayıplar verdiği savaşın ardından ABD de İran muhalefetine desteğini duyurdu. İki ülkenin müdahalesi, Tahran yönetimini dışarıda zor duruma düşürürken, içeride toplumsal destek bulmasını sağladı.
İran'daki olaylarda İsrail istihbaratının (MOSSAD) rolünün aşikar olduğunu bildiren Gökçe, "Dışarıdan müdahaleler, özellikle İsrail-ABD merkezli desteklerin İran halkını iktidarın etrafında birleştirmesi de söz konusu. Buradaki durum pamuk ipliğine benzer. Ne zaman hangi taraftan kopacağı belli olmaz" dedi.
Gökçe, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu'nun 12 Günlük Savaş'ta İran halkına yönelik çağrılarıyla müdahaleye başladığını bildirerek, şunları kaydetti:
"Ancak o dönemin savaş ortamı olması sebebiyle İran halkının bu çağrıya cevap vermeyeceğini, iktidar nezdinde birleşeceğini, bununla beraber savaş sonrasında İsrail'in toplumsal farklılıkları ve ekonomik yapıları harekete geçirecek alt yapı hazırlıklarına devam edeceğini ve kısa ve orta vadede İran halkını harekete geçirme olasılığının yüksek olduğunu belirtmiştik. Şimdi bu durum netleşmeye başladı. İsrail, İran'a tek başına saldırı yapamaz. Ancak ABD'nin yapmasını istiyor."
İran'da rejim karşıtı protestolara karşılık gösteriler düzenlendi. Eylemciler; ABD, İsrail ve Trump aleyhine sloganlar attı.
TRUMP İSRAİL TARAFINDAN ETKİ ALTINA ALINMAYA ÇALIŞILIYOR
Gösterilerin şiddetle bastırılması durumunda Trump'ın doğrudan İran'ı hedef almakla tehdit ettiğini hatırlatan Balcı ise "Açıkçası ben burada Amerikan müesses nizamı içerisindeki İsrail yanlısı odaklar tarafından Trump'ın biraz etki altına alınmaya çalışıldığını hissediyorum. Çünkü bildiğiniz gibi İsrail'in doğrudan İran'da bir rejim değişikliği hedefi var. Netanyahu bunu çok defteri açıkça dile getirmişti ama bildiğiniz gibi Trump'ın İran'da rejim değiştirmek gibi bir hedefi yoktu. Hiç de böyle bir söylem veya açıklaması da olmadı. Sadece nükleer tesislere ilgili nükleer tesislerle ilgili kaygıları vardı. Onu da 12 günlük savaşta zaten yapılan operasyonla giderdiğini açıkladı. Trump'ın İsrail tarafından etki altına alınmaya çalışıldığını düşünüyorum." dedi.
